ในยุคที่ความมั่นคงทางอาหารและการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศกลายเป็นโจทย์ใหญ่ของโลก งานวิจัยฉบับสำคัญในปี 2026 เรื่อง “Integrating agriculture into European urban landscapes matters: A systematic assessment” ได้สร้างบรรทัดฐานใหม่ในการมองเมืองผ่านเลนส์ของเกษตรเชิงนิเวศ ผู้วิจัยได้ประเมินศักยภาพของ “เกษตรในเมือง” (Urban Agriculture – UA) อย่างครอบคลุมเป็นครั้งแรกในระดับทวีป โดยศึกษาเมืองจำนวน 840 แห่งใน 30 ประเทศทั่วยุโรป การวิจัยนี้ไม่ได้มองเพียงแค่การปลูกพืชในกระถางหรือสวนผักในครัวเรือน แต่เป็นการวิเคราะห์เชิงระบบเพื่อหาทางออกว่า เมืองต่างๆ จะสามารถพึ่งพาตนเองได้จริงหรือไม่ หากเปลี่ยนพื้นที่ว่างและดาดฟ้าให้กลายเป็นแหล่งผลิตอาหารแบบพื้นฐาน (Low-tech) ที่ใช้ดินเป็นหลัก
จากการวิเคราะห์ด้วยเทคโนโลยีสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) และข้อมูลดาวเทียมความละเอียดสูง งานวิจัยพบว่ามีพื้นที่ที่มีศักยภาพแฝงอยู่ท่ามกลางตึกรามบ้านช่องถึง 4,551 ถึง 7,586 ตารางกิโลเมตร ซึ่งหากพื้นที่เหล่านี้ถูกนำมาใช้ปลูกผักอย่างเต็มรูปแบบ จะสามารถสร้างผลผลิตมหาศาลได้ระหว่าง 11.8 ถึง 19.8 ล้านตันต่อปี ตัวเลขนี้มีนัยสำคัญอย่างยิ่ง เนื่องจากมันเทียบเท่ากับประมาณ 1 ใน 3 ของผลผลิตผักรวมทั้งทวีปยุโรป และสามารถตอบสนองความต้องการบริโภคผักสดของประชากรได้เฉลี่ยถึงร้อยละ 28 ของประชากรเมืองทั้งหมด 190 ล้านคน ซึ่งเป็นตัวเลขที่สูงเกินกว่าที่นักวางผังเมืองหลายคนเคยคาดการณ์ไว้
ความโดดเด่นของงานวิจัยชิ้นนี้คือการนำแนวคิด “เมือง 15 นาที” (15-Minute City) มาบูรณาการร่วมกับการประเมินพื้นที่ โดยมองว่าแหล่งอาหารควรอยู่ใกล้ตัวประชากรในระยะที่เดินถึง ผู้วิจัยพบว่าโครงสร้างของเมืองแต่ละประเภทส่งผลต่อกลยุทธ์การผลิตที่ต่างกัน ในกลุ่มเมืองขนาดกลางและขนาดเล็กที่มีความหนาแน่นต่ำ พื้นที่บนพื้นดิน (Ground-based) เช่น ที่ดินรกร้าง สวนสาธารณะที่ปรับปรุงใหม่ หรือพื้นที่ว่างระหว่างอาคาร คือขุมทรัพย์หลักที่ทำได้ง่ายและใช้ต้นทุนต่ำ ในทางกลับกัน สำหรับมหานครขนาดใหญ่อย่างปารีส ลอนดอน หรือเบอร์ลิน พื้นที่ดาดฟ้า (Rooftop) กลับกลายเป็นตัวแปรสำคัญ แม้การเปลี่ยนดาดฟ้าเป็นสวนผักจะมีข้อจำกัดทางวิศวกรรม เช่น ความสามารถในการรับน้ำหนักและความลาดชัน แต่หากมีการปรับปรุงโครงสร้างอาคารอย่างเป็นระบบ ดาดฟ้าเหล่านี้จะกลายเป็นพื้นที่เกษตรแนวราบที่ช่วยลดปัญหาความร้อนในอาคารและลดภาระของระบบระบายน้ำเมืองได้อีกด้วย
อย่างไรก็ตาม ศักยภาพเหล่านี้ไม่ได้กระจายตัวอย่างเท่าเทียมกันทั่วยุโรป ภูมิศาสตร์และสภาพภูมิอากาศยังคงเป็นปัจจัยกำหนดหลัก (Drivers) ที่สำคัญ งานวิจัยชี้ให้เห็นว่าเมืองในแถบยุโรปตอนใต้และยุโรปกลางมีข้อได้เปรียบด้านอุณหภูมิและชั่วโมงแสงแดดที่ยาวนานกว่า ทำให้มีรอบการผลิตที่ถี่และปริมาณผลผลิตสูงกว่า แต่ต้องเผชิญกับโจทย์ใหญ่ด้านการบริหารจัดการทรัพยากรน้ำที่ขาดแคลน ขณะที่เมืองในแถบยุโรปเหนือแม้จะมีพื้นที่ว่างมาก แต่ความเย็นและแสงแดดที่จำกัดทำให้ต้องอาศัยเทคโนโลยีการเกษตรแบบกึ่งปิดหรือการเลือกพันธุ์พืชที่ทนทานต่อสภาพอากาศเย็น ซึ่งประเด็นนี้สะท้อนให้เห็นว่า “สูตรสำเร็จ” ของเกษตรในเมืองยุโรปไม่มีแบบเดียว แต่ต้องปรับเปลี่ยนตามบริบทของท้องถิ่นอย่างใกล้ชิด
ในแง่ของผลกระทบทางสังคมและสิ่งแวดล้อม การบูรณาการเกษตรกรรมเข้ากับภูมิทัศน์เมืองไม่ได้ให้เพียงแค่ “ผลผลิต” ที่กินได้เท่านั้น แต่ยังเป็นการสร้างเครือข่ายความสัมพันธ์ระหว่างคนกับอาหารขึ้นมาใหม่ การลดระยะทางของห่วงโซ่อุปทาน (Food Miles) ช่วยลดการปล่อยก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์จากการขนส่งอย่างมหาศาล และยังช่วยเพิ่มความยืดหยุ่น (Resilience) ให้กับเมืองเมื่อเกิดวิกฤตการณ์ที่ทำให้การขนส่งอาหารจากภายนอกหยุดชะงัก นอกจากนี้ พื้นที่เกษตรในเมืองยังทำหน้าที่เป็น “พื้นที่สีเขียวอเนกประสงค์” ที่ส่งเสริมความหลากหลายทางชีวภาพ และเป็นพื้นที่เพื่อการเรียนรู้และการพักผ่อนหย่อนใจ ซึ่งมีส่วนช่วยลดความเครียดของประชากรในเขตเมืองที่แออัด
บทสรุปของงานวิจัยฉบับนี้ส่งสัญญาณที่ชัดเจนไปยังผู้กำหนดนโยบายและนักวางผังเมืองว่า เกษตรในเมืองไม่ใช่เพียง “งานอดิเรก” หรือกิจกรรมทางเลือกอีกต่อไป แต่มันคือโครงสร้างพื้นฐานสีเขียวที่มีศักยภาพในการขับเคลื่อนเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) และความยั่งยืนของเมืองในอนาคต การจะบรรลุเป้าหมายนี้ได้ จำเป็นต้องมีการเปลี่ยนผ่านกฎหมายผังเมือง การให้สิทธิประโยชน์ทางภาษีสำหรับอาคารที่ทำสวนผักบนดาดฟ้า และการสนับสนุนโครงสร้างพื้นฐานด้านน้ำและการจัดการปุ๋ยอินทรีย์จากขยะเศษอาหารในเมือง การนำเกษตรกรรมกลับเข้าสู่เมืองอย่างเป็นระบบจึงเป็นก้าวสำคัญที่จะเปลี่ยนให้ยุโรปกลายเป็นผู้นำระดับโลกด้าน “เมืองกินได้” (Edible Cities) ที่สามารถเลี้ยงดูประชากรของตนเองได้อย่างยั่งยืนท่ามกลางความผันผวนของโลกยุคใหม่
Reference
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2210670726003094?ref=cra_js_challenge&fr=RR-1
